De Wereldtentoonstelling van 1888 in Barcelona (1)

Overzicht van de Wereldtentoonstelling van 1888 in Parc de la Ciutadella.

Vandaag in 1988 opende regentes María Christina samen met de 2-jarige koning Alfons XIII de Wereldtentoonstelling  in Barcelona, die plaatsvond in het Parc de la Ciutadella.

Het park was niet speciaal aangelegd voor de Wereldtentoonstelling, zoals velen denken. In 1869 al gaf generaal Prim, op dat moment de machtige man in Madrid, Barcelona toestemming om de gehate Citadel af te breken. Het fort was begin 18e eeuw gebouwd in opdracht van Filips V, als straf voor het verzet van de stad tijdens de Spaanse Successieoorlog.  Voorwaarde was wel dat op de plek van het fort een stadspark zou komen. Ook moest er compensatie komen voor de nazaten van de Barcelonezen wiens huizen in de 18e eeuw hadden moeten plaatsmaken voor de Citadel.

Een van de weinige bestaande foto´s van de Ciutadella.

Het stadsbestuur schreef een competitie uit, die in maart 1872 werd gewonnen door landschapsarchitect Josep Fontserè i Mestres. Het werk aan het park vorderde vervolgens maar langzaam. Het waren roerige politieke tijden, waarin burgemeesters en gemeenteraden elkaar in razend tempo aflosten. En zoals gewoonlijk bij grote infrastructuurprojecten liepen ook de kosten uit de hand. Die van de Cascades-fontein  bijvoorbeeld- sommigen vinden het ding prachtig, anderen monsterlijk - , in juli 1882 ingewijd.

De Cascades, begin vorige eeuw

Gaudí

Als je sommigen van de stadsgidsen moet geloven die bij de fontein hun cliënten vermaken, heeft Antoni Gaudí de halve fontein ontworpen. Kunsthistorici met minder enthousiasme maar meer kennis van zaken zien het iets anders: Gaudí, op dat moment net klaar met zijn architectuuropleiding, was als assistent van Fontseré verantwoordelijk voor de hydraulische berekeningen nodig voor het waterreservoir van zowel fontein als parkvijver. En dan is er nog het aquarium voor zoetwatervissen, bovenop de fontein. 

Volgens sommige stadsgidsen heeft Gaudí de halve fontein ontworpen

Boven de toegangsdeur van het aquarium –sinds lang buiten gebruik -  zie je  twee bescheiden medaillons. Zeer waarschijnlijk  ontworpen door Gaudí, menen de kunstkenners. De rest van Gaudí´s bijdrage aan de Cascades is er even waarschijnlijk bij verzonnen.

De Arc de Triomf, hoofdingang van de Wereldtentoonstelling.

Galiciër
Zoals gezegd, het Ciutadella-park werd niet ontworpen voor de Wereldtentoonstelling in Barcelona. Het idee daarvoor dateert pas van 1885 en kwam ook nog van een Galiciër, de ondernemer Eugenio Serrano de Casanova. Burgemeester Rius i Taulet omarmde het plan enthousiast en ging er uiteindelijk mee aan de haal. Na veel gelobby in Madrid was de kogel in juni 1887 door de kerk. Elf maanden later, op 20 mei 1888  ging de tentoonstelling officieel open. Het publiek kon zich overigens al vanaf 9 april vergapen aan al het moois. 

Castell dels Tres Dragons.

Anno 2016 resten van de tentoonstelling slechts het Castell dels Tres Dragons (Het kasteel van de Drie Draken), dat als café-restaurant diende en de monumentale hoofdingang, de Arc de Triomf, aan het einde van de Passeig de Lluís Companys.

In het Castell dels Tres Dragons konden 350 mensen gelijktijdig dineren.

Helemaal aan het begin van deze avenue staart Rius i Taulet tevreden voor zich uit. Zijn bakkebaarden zijn inderdaad enorm, ja. Zo enorm dat de burgervader zich slechts schrijlings in en uit zijn rijtuig kon begeven, zo werd gefluisterd in Barcelona.

BCN BITES - kijk voor meer nieuws over Barcelona en Catalonië op onze Facebook pagina!

Het grote gat van de kleine dame

In Madame Petit, 1933

Madame Petit.  Nu een gapende leegte in de Carrer l'Arc del Teatre, maar ooit voor geen gat te vangen.  Barcelona befaamdste huis van plezier inspireerde Jean Genet  voor zijn beschrijving van het bordeel La Féria, in zijn roman Querelle de Brest (1947). In de Engelse vertaling van Gregory Stradham:

Her advice to her ‘girls’ was to be a ministering angel to these gentlemen; for the official from Police Headquarters in love with Carmen, to be deprived of his jam; to the old Admiral, who strutted about naked gobbling like a turkey-cock, a feather stuck of his behind and pursued round the room by Elyane dressed up as a farmer’s wife; an angel to Mr Clerk who liked to be rocked to sleep; an angel the man who was chained to the foot of the bed where he would bark like a dog.

Bij Madame Petit kon je terecht voor elke seksuele wens, hoe onschuldig of juist extravagant ook. In Genets opsomming ontbreekt vreemd genoeg wel de huisspecialiteit, de ménage à trois.

Spionnen en diplomaten
 De Franse schrijver/avonturier bezocht het bordeel begin jaren dertig. De glorietijd van Madame Petit was op dat moment al een decennium voorbij. De gouden jaren waren begonnen met de uitbraak van de Eerste Wereldoorlog in 1914. Spanje was neutraal. Spionnen, diplomaten, intellectuelen en ander buitenlands volk overspoelden Barcelona.

Voor morbide ingestelden was er een

kamer met doodskist en kandelaren

Het oudste beroep van de wereld profiteerde; de bordelen werden talrijker en ook luxer. Het meest luxe was Madame Petit, een bordeel dat dateerde van een ander ‘toeristisch’ topmoment, de Wereldtentoonstelling van 1888. De eerste bedrijfsleidster was hoogstwaarschijnlijk een Franse madame. Maar of zij de naam Petit droeg, is een eeuwig mysterie.

Vleselijke lusten
Petit was het bordeel in zijn hoogtijdagen niet bepaald. Het ging eerder om een middelgrote onderneming. Een bedrijf voor vleselijke lusten, met vijftig werkneemsters (plus een paar werknemers voor homoseksueel vertier) en eerste klas gereedschap. Zo beschikte Petit over een zespersoons ‘orgiebed’ en een uitgebreide garderobe voor erotische verkleedpartijen. Voor morbide ingestelden was er een kamer met doodskist en kandelaren. Randvoorzieningen waren onder meer een in-house kliniek en idem restaurant.

Betalen deed je met de eigen Madame Petit munten.  En zoals altijd hadden de rijken twee streepjes voor, in de vorm van een privé-salon. Of zij deze desgewenst bereikten via een geheime tunnel die begon in het Liceu-theater aan de Ramblas, zoals werd gefluisterd door tijdgenoten? Ook dat zal wel altijd geheim blijven.

In 1936, een paar jaar na Jean Genets verblijf in Barcelona, brak de Spaanse Burgeroorlog uit. Déze oorlog bracht geen nieuwe stroom klanten, maar slechts verder verval. In 1956 betekende een –tot mislukken gedoemd - verbod op prostitutie de genadeslag. In het pand kwam een pensioen, Los Arcos. Weer veel later werd het afgebroken.

We´re all gonna be just dirt in the ground, zingt Tom Waits. Of een gat in de straat.

Madame Petit nu

BCN BITES - kijk voor meer nieuws over Barcelona en Catalonië op onze Facebook pagina!

De staart van de graaf van Barcelona

Een belangrijke figuur voor het huis van Barcelona was graaf Ramón Berenguer III (1082-1131). ‘De Grote’ werd hij genoemd. Een verwijzing naar de tactische kwaliteiten van de man; als militair, maar vooral als huwelijkstrateeg. Ramón weet dankzij drie goed getimede huwelijken het bezit van het huis van Barcelona flink uit te breiden.

Ook zijn kinderen zet de graaf in voor de goede zaak. Dochter Berenguela wordt uitgehuwelijkt aan Alfons VII van het koninkrijk Castilië. Dat levert een machtige bondgenoot tegen eventuele aanvalsplannen van een andere koning, Alfons I van Aragón, niet voor niets el Batallador (de Strijder) genoemd.

Armenziekenhuis
Op 19 juli 1131 sterft Ramón Berenguer, al enige tijd ziek, in het armenziekenhuis van Barcelona, waarheen hij op eigen verzoek is vervoerd. Het is kort na zijn laatste strategische meesterzet: het lidmaatschap van de Orde van de Tempeliers. Daarmee is het huis van Barcelona zeker van de steun van deze invloedrijke monnik-strijders. Belangrijk, weet Ramón, voor een soepele machtoverdracht aan zijn oudste zoon, Ramón Berenguer IV. En essentieel voor het slagen van diens veldtochten tegen de Moren, zo zou later die eeuw blijken.

Ruiterbeeld
Zo´n groot vaderlander verdient een standbeeld, dacht de gemeente Barcelona eeuwen later en vroeg de beeldhouwer Josep Llimona om een beeld van de koene Ramón. Het resultaat, een ruiterbeeld op ware grootte, oogstte veel lof en won zelfs een prijs tijdens de Wereldtentoonstelling van 1888.

Toch verdween de gelauwerde Ramón met paard en al daarna in een kast. In 1950 en vele kasten verder kreeg de sculptuur eindelijk een vaste standplaats: het gloednieuwe Plaça Ramón Berenguer III. 

Nu was het beeld gemaakt van was en dus kwetsbaar. Het bewijs daarvoor was er zelfs al. De staart van het paard was afgebroken, waarschijnlijk tijdens een van de vele tussentijdse verhuizingen. Bovendien was het aanhangsel verdwenen.

Barcelona´s vaste beeldenkopiist Frederic Marès (altijd en overal inzetbaar) kreeg de opdracht een bronzen kopie van het beeld te maken. En voor het paard een nieuwe staart graag!

Met de eerste taak wist Marès wel raad. Het resultaat van de tweede is minder gelukkig.

Reuzenzwabber
Dat vonden ook vele Barcelonezen toen het beeld werd onthuld bij de inhuldiging van het plein, op 11 maart 1950. De paardenstaart bleek overdreven groot en leek verdacht veel op 

een reuzenzwabber. Polemiek alom. Ramón keek ondertussen statig voor zich uit, in zalige onwetendheid van het kleine drama achter zijn rug.

De paardenstaart leek verdacht veel op een reuzenzwabber.

Dat doet hij ruim zestig jaar later nog steeds. Ook de blik van de meeste toeristen op en rond plein is elders gericht, naar het visuele geweld van de Romeinse muren. En vooral naar het daarop gebouwde middeleeuwse paleis. Ooit de woonplek van veel navolgers van Ramón Berenguer III, de grote graaf van Barcelona.





BCN BITES - kijk voor meer nieuws over Barcelona en Catalonië op onze Facebook pagina!

De legendarische Eifeltoren van Barcelona

De derde post van een trilogie over hoge gebouwen in Barcelona (voor de eerdere posts, klik hier en hier). Dit keer over een toren die telkens weer opduikt in de verhalen van Barcelona-vorsers en zij die daarvoor willen doorgaan. Een paar dagen geleden was het weer zover. Imma Santos, journaliste bij El Periódico, werd samen met haar co-auteur Aureli Vásquez door haar eigen krant geïnterviewd over La Barcelona Invisible (Het Onzichtbare Barcelona); een door beiden geschreven boek vol ´geheime verhalen´ over de Catalaanse hoofdstad. 

La Barcelona Invisible bevat zeventig van die stadsgeheimen, al hebben Imma en Aureli stof voor ´een tweede en derde boek´. Wist de interviewer bijvoorbeeld dat de Eifeltoren in Barcelona zou worden gebouwd?  Imma vroeg het ´met een ondeugende glimlach, die vast en zeker nog veel meer geheimen verborg´.

Niet zo...

Dat Eiffeltorenverhaal is snel verteld. Gustave Eiffel zou zijn beroemde project hebben aangeboden aan de organisatoren van de Wereldtentoonstelling van 1888 in Barcelona. Dezen wezen zijn aanbod echter af, als zijnde te duur en ook nog eens niet passend bij de stad. Waarop de toren in Parijs werd gebouwd, als entree voor Wereldtentoonstelling van 1889. Barcelona moest het een jaar doet met een Arc de Triomf (nee, geen kopie van die in Parijs) als hoofdingang van zijn tentoonstelling.

Google

Een mooi verhaal, maar geheim? Google ´torre Eifel´ en ´Barcelona´ en je krijgt een paar pagina´s met websites en blogs waarop het verhaal staat. Bij een bezoek aan Barcelona vorig jaar zei een van Eiffels erfgenamen niet te twijfelen aan de juistheid ervan. Met bewijzen of argumenten kwam deze Philippe Couperie-Eiffel echter niet.

Lluís Permanyer zal hij in ieder geval niet overtuigd hebben. De erkende Barcelona-specialist en auteur van meerdere prijswinnende boeken over de stad schreef in 2009 in La Vanguardia een artikel over deze urban legend. Elk bewijs voor het verhaal ontbreekt,  concludeerde Permanyer.  En passant wees hij op een plan voor een Franse toren voor Barcelona, waarvoor dat wél het geval is. Een toren ontworpen door de uit Toulouse afkomstige J. Lapierre.  ´Slechts´ 210 meter en  geheel opgetrokken uit hout.   

Eind november 1886  bezocht de Franse architect Barcelona, om de mogelijke locatie van zijn toren te beoordelen.  La Vanguardia was erbij.  Op 30 november besloot de krant zijn berichtgeving over het bezoek als volgt:  
Het is dus reeds een feit dat Barcelona de primeur zal hebben van een gigantisch werk, in zijn soort veruit superieur tot nu toe, en dat waarschijnlijk alleen geëvenaard zal worden door de grote Eiffeltoren, bestemd voor de Wereldtentoonstelling van Parijs in 1889.
 
Eiffels toren wordt dus wel genoemd, maar elke verwijzing naar een eerder aanbod aan Barcelona ontbreekt.  Een link die de auteur van het artikel ongetwijfeld had vermeld, indien zo´n aanbod bekend was geweest.  

Datering

Dan is er nog het probleem van de datering. Op  8 november 1884 liet de Franse minister van Handel liet weten positief te staan tegenover een Wereldtentoonstelling in zijn land. Pas daarna kocht Eiffel van zijn assistenten Nouguier y Koechlin - de eigenlijke bedenkers van de toren- alle eigendomsrechten van het patent op de toren, inclusief die voor het buitenland.  Dat laatste was niet nodig, wat op 12 juni 1885 al keurde de Franse vereniging van Civiele Ingenieurs Eiffels project goed (op wat details na), waarmee een belangrijk mogelijk obstakel op weg naar de bouw in de Franse hoofdstad was genomen. Op dat moment moest in Barcelona het contract met Eugenio R. Serrano Casanova,  de initiatiefnemer van de locale Wereldtentoonstelling, nog getekend worden! Dat gebeurde zes dagen later, op 18 juni. Waarom, stelt ook Lluís Permanyer in zijn La Vanguardia-artikel, zou Eiffel naar Barcelona zijn gestapt met zijn toren,  op een moment dat lang niet zeker was dat die tentoonstelling er ook echt zou komen?

Kortom: Eiffel kán zijn toren aan Barcelona hebben aangeboden, maar echt waarschijnlijk is het niet – wat zijn erfgenamen ook mogen beweren. En áls hij het al heeft gedaan, dan sneaky - het echte geheim van de Barcelonese Eiffeltoren.  Zo niet, dan had de Catalaanse pers van die tijd over het plan geschreven.
 

...maar zo.

Broodjeaapverhaal

Geen Eifeltoren dus in Barcelona. En evenmin een Lapierre-toren, noch een vergelijkbaar bouwsel van zijn Catalaanse mededinger Pere Falqués (onder meer ontwerper van de vaak aan Gaudí toegeschreven banklampen op de Passeig de Gràcia). Barcelona had de grootste problemen om de financiën voor de Wereldtentoonstelling rond te krijgen. Voor een dure toren brak eenvoudigweg het geld.
 
Uiteindelijk werd dus de relatief bescheiden Arc de Triomf de entree van de Barcelonese Wereldtentoonstelling. Overigens zijn ook met dit bouwwerk de nodige legendes verbonden.  De opvallendste:  architect Josep Vilaseca vreesde dat zijn triomfboog zou instorten, op het moment dat de steigers zouden worden weggehaald. Zéér waarschijnlijk een broodjeaapverhaal. 

En echt honderd procent onzin: wat  de Nederlandse Wikipedia schrijft over de oorspronkelijke locatie van de boog.

De Wereldtentoonstelling van 1888, op de achtergrond de Arc de Triomf. Op dezelfde plaats als nu.